
คำขวัญอำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์
ถิ่นกำเนิดพระยาพิชัย ไส้กรอกใหญ่รสเผ็ด แกงรสเด็ดหอยขม รื่นรมย์ดนตรีมังคละ หลวงพ่อโตพระคู่เมือง
สภาพทางภูมิศาสตร์
ที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอพิชัย ตั้งอยู่บนถนนพิชัย - บ้านโคน หมู่ที่ 3 ตำบลในเมือง อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ พื้นที่ 736 ตารางกิโลเมตร คิดเป็นเนื้อที่ 468750 ไร่
อาณาเขต
- ทิศเหนือ ติดต่อกับ อำเภอตรอน จังหวัดอุตรดิตถ์
- ทิศใต้ ติดต่อกับ อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก
- ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอทองแสนขัน จังหวัดอุตรดิตถ์ และอำเภอวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก
- ทิศตะวันตก ติดต่อกับ อำเภอศรีนคร และอำเภอสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย
ลักษณะภูมิประเทศ สภาพพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มสองริมฝั่งแม่น้ำน่าน ประกอบด้วยป่าไม้เตี้ยๆ ทั่วไป ด้านทิศตะวันออกมีสภาพเป็นที่ราบจรดภูเขา ดินมีสภาพเป็นดินทราย
ภาพดินฟ้าอากาศ มี 3 ฤดูกาล ส่วนใหญ่ฝนจะตกระหว่างเดือน พฤษภาคมถึงเดือนกันยายน ปริมาณน้ำฝน 1,500 มิลลิเมตรต่อปี ส่วนใหญ่ในฤดูร้อนอากาศค่อนข้าวร้อน ฤดูหนาวค่อนข้างหนาว
แหล่งน้ำ มีลำน้ำที่สำคัญที่ประชาชนใช้ประโยชน์ในการคมนาคมและการเกษตรดังนี้
แม่น้ำน่าน ไหลผ่านอำเภอพิชัย จากทิศเหนือสู่ทิศใต้ ผ่านตำบลท่าสัก ตำบลบ้านดารา ตำบลไร่อ้อย ตำบลคอรุม ตำบลในเมือง ตำบลท่ามะเฟือง และตำบลบ้านหม้อ
คลองละมุง ไหลผ่านท้องที่ตำบลไร่อ้อย ตำบลท่าสักและตำบลคอรุม
คลองน้ำไหล ไหลผ่านท้องที่ตำบลท่าสัก ตำบลในเมือง ตำบลบ้านหม้อ และตำบลบ้านโคน
ห้วย หนอง คลอง บึง และอ่างเก็บน้ำ มีเนื้อที่รวมทั้งสิ้นประมาณ 30,456 ไร่
ทรัพยากรธรรมชาติ
ป่าไม้ มีพื้นที่ป่าไม้รวมทั้งสิ้น 190.08 ตารางกิโลเมตร ประกอบด้วยป่าไม้เบญจพรรณ เช่น ไม้สัก ไม้เต็ง ไม่รัง ไม้แดง ไม้พลวง ไม้ตะแบก และไม้ประดู่ จำนวนป่าไม้ของพื้นที่ทั้งหมดมี 2 ป่า คือ ป่าไม้ยางบึงซ่าน พื้นที่ประมาณ 0.08 ตารางกิโลเมตร ปัจจุบันเป็นป่าเสื่อมโทรม และราษฎรเข้าจับจองทำประโยชน์เต็มพื้นที่แล้วและอีกป่าหนึ่ง คือ ป่าสงวนแห่งชาตินาอิน - นายาง มีพื้นที่ประมาณ 190 ตารางกิโลเมตร ปัจจุบันคงเหลือสภาพป่าที่สมบูรณ์เพียง 28% ส่วนที่เหลือเป็นป่าเสื่อมโทรมซึ่งในปี พ.ศ. 2525 ได้ดำการออกหนังสือรับรองสิทธิทำกิน (สทก.1) ให้แก่ราษฎรรวมทั้งสิ้น 40,178 ไร่
น้ำมัน ขณะนี้ได้ทำการสำรวจน้ำมันในเขตพื้นที่อำเภอพิชัย ตามโครงการสำรวจแหล่งน้ำมันจากรัฐบาลไทยและบริษัทเชลล์ จำกัด โดยแบ่งเส้นทางการสำรวจออกเป็น 5 สาย คือ เส้นทางการสำรวจหมายเลข 150 ผ่านบ้านคลองละวาน บ้านท่าขาม บ้านฟ้าเรือง และบ้านดารา เส้นทางการสำรวจหมายเลข 151 ผ่านบ้านหัวค่าย บ้านในเมือง บ้านหน้าพระธาตุ บ้านคลองกะชี บ้านท่าดินแดง บ้านท่าข้าม และบ้านคลองละมุง เส้นทางการสำรวจหมายเลข 152 ผ่านบ้านโคกหม้อ บ้านหาดกรวด และบ้านป่าแต้ว เส้นทางการสำรวจหมายเลข 154 ผ่านบ้านตลุกเทียม บ้านป่ากะพี้ บ้านนาบัว และเส้นทางการสำรวจหมายเลข 155 ผ่านบ้านบึงใต้ บ้านป่าแต้ว บ้านปากคลอง บ้านท่าเดื่อ บ้านท่าดินแดง และบ้านวังสะโม
การคมนาคม
การคมนาคม ระหว่างอำเภอกับจังหวัด สามารถเดินทางได้ 2 เส้นทาง คือ
- ทางรถไฟ ระยะทางประมาณ 40 กิโลเมตร ใช้ระยะเวลาเดินทาง 50 นาที
- ทางรถยนต์ ระยะทางประมาณ 49 กิโลเมตร ใช้ระยะเวลาเดินทาง 1 ชั่วโมง
การเดินทางทั้ง 2 เส้นทาง เป็นไปด้วยความสะดวก สบายและปลอดภัย การคมนาคมภายในอำเภอ ติดต่อระกว่างหมู่บ้านและตำบล โดยทางรพยนต์ รถจักรยานยนต์ และรถจักรยาน สภาพถนนโดยทั่วไปเป็นถนนลูกรัง และเป็นทางหลวงชนบท การคมนาคมสะดวกพอสมควร เว้นแต่ฤดูฝนสภาพจะเป็นหลุมบ่อ ไม่สะดวกต่อการคมนาคม
พลเมือง มีจำนวนราษฎร ทั้งสิ้น 79,232 คน แยกเป็น ชาย 39,835 คน หญิง 39,397 คน
การปกครอง
การบริหารราชการส่วนภูมิภาค
- มีตำบล 11 ตำบล แยกเป็น 83 หมู่บ้าน คือ ตำบลท่าสัก ตำบลบ้านดารา ตำบลไร่อ้อย ตำบลในเมือง ตำบลบ้านหม้อ ตำบลคอรุม ตำบลท่ามะเฟือง ตำบลพญาแมน ตำบลบ้านโคก ตำบลนายาง และตำบลนาอิน
- การบริหารท้องถิ่น มีสุขาภิบาล 2 แห่ง คือ สุขาภิบาลในเมือง สุขาภิบาลท่าสัก และองค์การบริหารส่วนตำบล จำนวน 11 แห่ง
อาชีพ
- การเกษตร ราษฎรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพการเกษตร ประมาณ 80% พืชไร่สำคัญที่ราษฎรเพาะปลูกกันมาก คือ ข้าว ถั่ว พืชอื่น ๆ เช่น พริก อ้อย
- การปศุสัตว์ ราษฎรเลี้ยงสัตว์เป็นอาชีพและเลี้ยงสำหรับเป็นอาหารบริโภค คือ ไก่ ไก่พื้นเมือง นิยมเลี้ยงกันเพื่อเป็นอาหารบริโภค โค สุกร และกระบือ
- การประมง มีผู้เลี้ยงปลาขนาดกลางและขนาดเล็ก จำนวนหลายร้อยราย และนิยมเลี้ยงปลาพันธุ์ต่างๆ เช่น ปลาตะเพียน ปลานิล ปลาไน ปลาสวาย ปลายี่สกเทศ และปลาดุก
- การสารธารณสุข มีโรงพยาบาล 1 แห่ง สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ สถานีอนามัย 11 แห่ง และร้านขายยาประเภท ข.
สถานที่ท่องเที่ยว หรือสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ สถานที่ท่องเที่ยวในด้านธรรมชาติและโบราณสถานที่คงสภาพสมบูรณ์ เป็นสถานที่ท่องเที่ยว หรือทัศนศึกษานั้นไม่มี แต่มีสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ ซึ่งพอเป็นหลักฐานอ้างถึง ได้แก่ เมืองพิชัยเก่า คูปราสาท ปรางค์
วัดเอกา และบ้านห้วยคา (บ้านเกิดพระยาพิชัย)
ประวัติท่านพ่อพระยาพิชัยดาบหัก
ยังมีสามีภรรยาคู่หนึ่ง ตั้งบ้านเรือนประกอบอาชีพอยู่ที่เมืองพิชัย ครั้งถึงประมาณปลายรัชสมัยของพระบรมโกศ ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2275-2301ภรรยาก็ได้กำเนิดบุตรชายผู้หนึ่ง และได้ตั้งชื่อว่า จ้อย เมื่อจ้อยเติบโตพอที่จะช่วยบิดามารดาทำงานได้จ้อยก็ออกไปเลี้ยงควายเช่น เดียวกับเด็กคนอื่นๆที่เป็นลูกชาวนาในระแวกนั้นจ้อยมีนิสัยกล้าหาญโอบอ้อม อารีจึงเป็นที่รักของเพื่อนฝูงซึ่งเป็นเด็กเลี้ยงควาย คุณสมบัติของจ้อยก็คือต่อยมวยได้เก่งที่สุดในระหว่างเด็กด้วยกันแต่จ้อยไม่ ใช่เด็กเกเรจะชกต่อยก็เพื่อป้องกันตัวเองหรือช่วยเหลือผู้อื่นที่ถูกรังแก เท่านั้นเมื่อจ้อยมีอายุพอสมควรที่จะเล่าเรียนหนังสือบิดามารดาก็พากัน ปรึกษาพากันไปฝากไว้กับพระมีอยู่วันหนึ่งจ้อยบอกกับบิดามารดาว่าไม่อยาก เรัยนหนังสือถ้าอยากมีวิชาก็อยากให้ไปเรียนต่อยมวยมากกว่าจ้อยเล่าเรียนวิชา ต่อยมวยเก่งมากและจ้อยกลายมาเป็นคนที่เก่งกว่าแต่ก็ยังไม่มีโอกาสที่จะล้ม ล้างความเก่งของจ้อยไปได้อยู่มามีสาเหตุที่จ้อนต้องเปลี่ยนชื่อและนามสกุล คือเจ้าเมืองนำบุตรชายที่คุณเฉิดมาฝากเรียนมวยกับท่านพระครูและยังมีคนใช้ และเด็กๆอีกสามคนมาเรียนเป็นเพื่อนด้วยเด็กวัดก็พากันประจบลูกเจ้าเมือง อำนาจเป็นลูกเจ้าเมืองจึงให้เด็กวัดคนหนึ่งไปท้าต่อยกับจ้อยตัวต่อตัวที่ หลังวัดโดยคุณเฉิดจะเป็นผู้ควบคุมไม่ให้มีการรุมแต่ที่แท้จริง วางอุบายว่าจะรุมกันชกพอจ้อยเดินมาตามนัดก็ลงมือต่อยกันเด็กที่ถ้าลงนอนลงไป คลุกฝุ่นจ้อยกระโดดไปกองคุณเฉิดร้องเอะอะว่าซ้ำคนล้ม เวลาผ่านไป 7 วัน จ้อยได้เปลี่ยนชื่อไปเป็นนายทองดี นายทองดีได้ข่าวว่าจะมีงิ้วมาเล่นที่ศาลเจ้าใกล้นั้นนายทองดีอยู่คอยดูงิ้ว 7 วัน 7 คืน นายทองดีฝ้าดูด้วยความเอาใจชอบใจท่ากายกรรม และท่าตีลังกาของงิ้ว และถ้าที่ชอบคือการกระโดดข้ามหัวคู่ต่อสู้อย่างว่องไวนายทองดีจึงแอบหัดไป เลียนแบบท่าทางของงิ้วที่หาดทรายน้ำตำข้าวผ่าฝืนให้หัดกับครูเมฆนายทองดีจึง เดินทางไปหาครูเมฆฝากตัวเป็นศิษย์ เรียนกันประมาณ 3 เดือนก็ไม่มีอะไรจะสอนจึงให้พระภิกษุพากันไปเที่ยวที่สุโขทัยก็พบครูมวยจีน นายทองดีพอใจในลักษณะของครูมวยจีนเพราะประหลาดไม่เคยเห็นมาก่อนจึงขอตัวเป็น ศิษย์ สอนได้เพียง 1 เดือนก็หมดวิชา จึงร้องว่านายทองดีไม่ใช่มนุษย์เป็นเซียนมาเกิดนายทองดีอยู่ที่สุโขทัยมีคน ยกย่องมาฝากตัวเป็นศิษย์นายทองดีจึงสอนวิชามวยและวิชาฟันดาบอยู่ที่สุโขทัย มีเด็กกำพร้าพ่อแม่ชื่อบุญเกิดมาขออยู่ด้วย อยู่ไปสักพักก็ขอไปในเมืองกับนายบุญเกิด ก็ไปอยู่ได้ชั่วครั้งชั่วคราวก็มีข่าวบอกว่าจะมีสงคราม สมเด็ดพระเจ้าเอกทัศน์จึงบอกให้พระเจ้าตากสินไปรบ ฝั่งนายทองดีรู้ว่ามีสงครามบ้านเกิดตัวเองจึงขอพระเจ้าเอกทัศน์และพระเจ้า ตากสินขอรบด้วย จึงออกเดินทางพอถึงเมืองพม่า จึงสั่งให้ทหารบุกเข้าไปในเมืองของพม่า บรรดานายทหารว่าจะคิดต่อสู้กับพม่าก็ไม่มีทางเอาชนะได้เว้นแต่จะเปลี่ยนวิธี เสียใหม่ บรรดานายทหารและนายทองดีบอกว่าจะยอมตายเพื่อกรุงศรีอยุธยา ในระหว่างเดินทางก็รบชนะพม่าทุกครั้ง สงครามครั้งสุดท้ายก็มาถึง ครั้งนี้พระยาพิชัยนำพลออกต่อสู้กับพม่าด้วยดาบสองมือที่ท่านขำนาญมาก ขณะที่ชุลมุลกันพระยาพิชัยเสียหลักจึงใช้ดาบดียันดินเอาไว้โดยแรงดาบจึงหัก พระยาพิชัยเซไปข้างหนึ่ง เด็กบุญเกิดก็ถลันฟันพม่านั้นตายก่อนที่ดาบจะถึงตัวพระยาพพิชัยเด็กบุญเกิด กับถูกกระสุนปืนยิงยับเยินทะลุอกตายคาที่ พระยาพิชัยโกธรมากจึงไล่ฟันพม่าแพ้ยับเยิน แล้วก็นำศพพระยาพิชัยไปฝังและเผ่าอย่างสมเกียรติ จนเป็นราชวงศ์สืบต่อกันมาสมัยพระสมเด็ดพระมงกฎุเจ้าอยู่หัวพระองค์ทรงประทาน นามสกุลพระยาพิชัยดาบหักว่า วิชัยขัทถะ สืบต่อกันมาจนถึงปัจุบัน
การศึกษา มี โรงเรียนของกรมสามัญศึกษา โรงเรียนประถมศึกษา และโรงเรียนราษฎร์
ศาสนา ประชาชนส่วนใหญ่ถึงศาสนาพุทธ มีวัดในพุทธ ที่พักสงฆ์ ศาลเจ้า
การสาธารณูปโภค ไฟฟ้า เป็นของการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค ซึ่งเป็นรัฐวิสาหกิจขยายเขตไฟฟ้า ส่วนการประปา เป็นของท้องถิ่น 2 แห่ง คือ การประปาสุขาภิบาลในเมืองและการประปาสุขาภิบาลท่าสัก
การสหกรณ์ การสหกรณ์ของอำเภอพิชัยแบ่งกลุ่มตามลักษณะงาน เพื่อรวมเกษตรกรให้เป็นกลุ่ม่ายต่อการส่งเสริม และการรวมตัวกันซื้อ รวมตัวกันขาย โดยไม่ต้องผ่านพ่อค้าคนกลางมีสหกรณ์อำเภอ สหกรณ์ผู้ใช้น้ำ กลุ่มเกษตรทำนา นอกจากนั้นพัฒนาชุมชนได้จัดตั้งกลุ่มสหกรณ์รูปแบบต่างๆ คือ ธนาคารข้าว กลุ่มออกทรัพย์เพื่อการเกษตร และศูนย์สาธิตการตลาด
การรักษาความสงบและความปลอดภัย มีสถานีตำรวจภูธร 3 แห่ง คือ สถานีตำรวจภูธรอำเภอพิชัย สถานีตำรวจภูธรตำบลพญาแมน และสถานีตำรวจภูธรตำบลนาอิน
ร้านอาหาร
- ร้านจามจุรี ตั้งอยู่ที่ทางหลวงแผ่นดิน 1204 บ้านหน้าพระธาตุ ก่อนที่จะถึงตัวอำเภอพิชัย บริการอาหารทุกประเภท ลักษณะเป็นสวนอาหาร
- ร้านเฟื่องฟ้า ตั้งอยู่ที่ทางหลวงแผ่นดิน 1204 บ้านหน้าพระธาตุใกล้กับโรงพยาบาลพิชัย บริการอาหารทุกประเภท